ایرج مصداقی در همایش «دیدار نو»: عدالت انتقالی، حقیقت‌یابی و ساختن آینده‌ای بدون تکرار جنایت در ایران
مقدمه
ایرج مصداقی، پژوهشگر و نویسنده حوزه حقوق بشر و عدالت انتقالی، در گردهمایی انجمن شیر و خورشید اروپا در وین و در دومین همایش «دیدار نو؛ گفت‌وگوی نسل‌ها و طیف‌ها برای ایران فردا» درباره ضرورت تدوین چارچوب‌های عدالت انتقالی برای آینده ایران سخن گفت.
او با تأکید بر اهمیت رسیدگی به جنایت‌های علیه بشریت توضیح داد که هدف از ایجاد سازوکارهای عدالت انتقالی، انتقام‌گیری یا تشکیل پرونده‌های شتاب‌زده برای افراد نیست؛ بلکه باید چارچوبی قانونی برای حقیقت‌یابی، رسیدگی به جرائم، حمایت از قربانیان و جبران خسارت‌های واردشده فراهم شود.
مصداقی همچنین تأکید کرد که ایران آینده باید از تکرار خشونت، شکنجه و بی‌قانونی دور باشد و عدالت انتقالی بر پایه حقیقت، مسئولیت‌پذیری، حقوق قربانیان و اصول قانونی بنا شود. سخنان او بخشی از گفت‌وگوهای این همایش درباره آینده سیاسی و اجتماعی ایران و شیوه گذار به جامعه‌ای آزاد، دموکراتیک و مبتنی بر حقوق شهروندی بود.
عکسها و لینک سخنرانی و مصاحبه، در پایین همین صفحه می باشد.
————————–
ایرج مصداقی:
به خانم‌ها و آقایان و دوستان عزیزی که در اینجا حضور دارند، عرض سلام و ادب دارم.
همیشه از من پرسیده می‌شود که کمیته عدالت انتقالی، یا به‌طور کامل‌تر کمیته تدوین مقررات عدالت انتقالی، قرار است چه وظایفی بر عهده داشته باشد. بسیاری از افراد نیز پیشنهادها و درخواست‌هایی دارند و انتظار دارند کمیته به آن‌ها توجه کند.
در واقع، قرار نیست کار عجیب و غیرمعمولی انجام دهیم. وظیفه اصلی این کمیته، تدوین مقرراتی برای آینده ایران در زمینه عدالت و رسیدگی به جنایت‌های علیه بشریت است. آقای رئیسی تأکید زیادی دارند که آنچه در سال ۱۳۵۷ اتفاق افتاد، نباید تکرار شود. به همین دلیل، ایشان شخصاً هیچ کمیته دیگری را تشکیل نداده‌اند و مأموریت خاصی به افراد واگذار نکرده‌اند؛ تنها استثنا، کمیته تدوین مقررات عدالت انتقالی است. این موضوع نشان‌دهنده اهمیت ویژه‌ای است که ایشان برای این مسئله قائل هستند.
البته پرسش مهم این است که این روند قرار است چگونه اجرا شود. ما مشاورانی نیز داریم، از جمله مشاوران اروپایی، که پیشنهادهای خود را ارائه می‌کنند. سپس کمیته این پیشنهادها را تدوین خواهد کرد و قرار است این مقررات از طریق شورا، با لحاظ عطف‌به‌ماسبق، اعلام و اجرا شوند.
در این زمینه پرسش‌های مهمی مطرح است: دادگاه‌های رسیدگی به جنایت علیه بشریت تا چه زمانی می‌توانند فعالیت کنند؟ آیا برای مثال، پس از گذشت پنجاه سال از پایان جمهوری اسلامی نیز امکان تشکیل چنین دادگاه‌هایی وجود خواهد داشت؟ دادگاهی که در دوران گذار تشکیل می‌شود، اصولاً به چه حوزه‌هایی رسیدگی خواهد کرد؟ آیا فعالیت آن دائمی است یا مدت مشخصی دارد؟
این مسائل بعداً به‌طور کامل توضیح داده خواهد شد. از جمله اینکه دادستان چگونه عمل خواهد کرد، چه پرونده‌هایی به این دادگاه‌ها ارجاع خواهد شد و دادگاه رسیدگی به جنایت علیه بشریت در چه چارچوبی فعالیت خواهد کرد. این دادگاه به شدیدترین و مهم‌ترین پرونده‌ها رسیدگی خواهد کرد.
با این حال، موضوع فقط دادگاه نیست. جرائم با درجه پایین‌تر و موارد دیگری که شناسایی می‌شوند، در نهاد حقیقت‌یاب بررسی خواهند شد. این نهاد می‌تواند به رنج‌ها و دردهای قربانیان نیز رسیدگی کند.
این سازوکار از سه بخش تشکیل می‌شود که در کنار یکدیگر فعالیت می‌کنند و مکمل هم هستند. یکی از این بخش‌ها کمیته حقیقت‌یاب است. افراد می‌توانند خودشان به این کمیته مراجعه کنند تا به پرونده یا جرائمشان رسیدگی شود. همچنین ممکن است پرونده‌هایی برای بررسی به این کمیته ارجاع داده شوند.
کمیته عفو مشروط است
بخش دیگر، کمیته عفو مشروط است. اگر مشخص شود فردی در تمام مراحل همکاری کرده، اطلاعات درست ارائه داده و افرادی را که در سرکوب و جنایت نقش داشته‌اند معرفی کرده است، این همکاری می‌تواند مورد توجه قرار گیرد.
ما نمی‌توانیم اطلاعات را از طریق شکنجه، ضرب‌وشتم یا بدرفتاری به دست آوریم. قرار نیست چنین روش‌هایی تکرار شود. بنابراین، اگر در مورد خاصی مشخص شود که فرد اعتراف کرده یا اطلاعات صحیح ارائه داده است، امکان بررسی عفو مشروط وجود خواهد داشت.
همچنین افرادی که متحمل خسارت و زیان شده‌اند، می‌توانند برای رسیدگی به موضوع جبران خسارت و احقاق حقوق خود به مراجع مربوط مراجعه کنند.
این مجموعه سه‌بخشی می‌تواند در ارتباط با کمیته تدوین مقررات عدالت انتقالی، نقطه امید و آغازی برای آینده ایران باشد.
بسیاری از افراد در حال حاضر درخواست می‌کنند که برای اشخاص مختلف پرونده تشکیل شود و اقدامات حقوقی علیه آنان صورت گیرد. اما این موضوع در حیطه وظایف ما و کمیته نیست. کمیته نمی‌تواند علیه افراد پرونده قضایی تشکیل دهد یا درباره آن‌ها حکم صادر کند. وظیفه کمیته، تدوین مقرراتی است تا در آینده، پرونده‌های لازم بر اساس آن مقررات بررسی و رسیدگی شوند.
قرار نیست از همین امروز برای افراد پرونده‌سازی کنیم
قرار نیست از همین امروز برای افراد پرونده‌سازی کنیم یا مجازات آنان را از پیش تعیین کنیم. همچنین نمی‌توان از اکنون پیش‌بینی کرد که پس از تغییر یک نظام سیاسی، چه اتفاقاتی رخ خواهد داد. هنگامی که در کشوری جنایت‌هایی در چنین ابعادی رخ می‌دهد و یک نظام سیاسی فرو می‌پاشد، نمی‌توان پیامدهای آن را از پیش با دقت پیش‌بینی کرد.
کمیته حقیقت‌یاب
پرونده‌هایی که در آینده به کمیته عدالت انتقالی، دادگاه رسیدگی به جنایت علیه بشریت، کمیته حقیقت‌یاب یا نهاد حقیقت‌یاب ارجاع شوند، باید توسط مراجع ذی‌صلاح بررسی و رسیدگی شوند.
بنابراین، در حال حاضر هدف اصلی، فراهم‌کردن مقدمات و تدوین چارچوب‌های لازم برای فعالیت کمیته است. امیدواریم این کمیته بتواند سنگ‌بنایی برای آینده ایران باشد.
بسیار متشکرم.
سخنرانی ایرج مصداقی: instagram.com
مصاحبه با ایراج مصداقی: instagram.com
————————–
ایرج مصداقی در همایش «دیدار نو»: عدالت انتقالی، حقیقت‌یابی و ساختن آینده‌ای بدون تکرار جنایت در ایران
