بهرام بیضایی؛ قلبی که برای ایران می تپید، درگذشت

بهرام بیضایی؛ قلبی که برای ایران می تپید، درگذشت

…دریغا تهی از تو ایران‌زمین

بهرام بیضایی؛ صدایی که تاریخ را به پرسش کشید

بهرام بیضایی از معدود هنرمندانی است که نه‌تنها داستان گفت، بلکه شیوهٔ نگاه ما به تاریخ، اسطوره و قدرت را تغییر داد. در نوشته‌ها و فیلم‌های او، گذشته فقط روایت نمی‌شود؛ محاکمه می‌شود. تاریخ در آثار بیضایی همواره جای سؤال است، نه حقیقتی قطعی.

او با تکیه بر اسطوره‌های کهن، تعزیه، نمایش ایرانی و زبان فارسی، جهانی ساخت که هم ریشه در فرهنگ ایران داشت و هم دغدغه‌های انسان امروز را بازتاب می‌داد. شخصیت‌هایش اغلب در برابر روایت رسمی می‌ایستند؛ زنانش صدا دارند، می‌اندیشند و تصمیم می‌گیرند، و همین نگاه او را از بسیاری از هم‌نسلانش متمایز کرد.

آثاری چون مرگ یزدگرد، مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان، چریکه تارا و باشو غریبهٔ کوچک نه فقط نمونه‌هایی درخشان از تئاتر و سینمای ایران‌اند، بلکه اسناد فرهنگی دوران خود محسوب می‌شوند. بیضایی هرگز آسان‌پسند نبود و بهای این استقلال فکری را با سال‌ها محدودیت و دوری از صحنه‌های رسمی پرداخت.

حتی دور از وطن نیز نوشت، آموخت و کاوید. برای او ایران فقط جغرافیا نبود؛ زبان بود، حافظه بود و پرسشی ناتمام. نام بهرام بیضایی با جست‌وجوی حقیقت، مقاومت در برابر فراموشی و احترام به خرد گره خورده است.

او از آنان است که بودنشان با نوشتن معنا دارد، و آثارشان پیش از هر وداعی، راه خود را در ذهن و زبان مردم پیدا کرده‌اند.

در جهان او، اسطوره نفس می‌کشد و حقیقت، چهره‌ای یگانه ندارد و زن ـ آن‌که قرن‌ها خاموش مانده بود ـ ناگهان سخن می‌گوید و سرنوشت را دگرگون می‌کند. بیضایی به زبان، حرمت می‌گذاشت؛ جمله را تا مرز آیین بالا می‌برد، اما هرگز آن را تهی نمی‌کرد.

او از نمایش، پناه نساخت؛ آن را میدان پرسش کرد. از سینما رؤیا نخواست؛ آینه خواست. و از تاریخ، تأیید نگرفت؛ حساب کشید. شاید به همین دلیل تنها ماند، یا تنها گذاشته شد. اما تنهایی، در کار او شکست نبود؛ شکل دیگری از ایستادگی بود.

نام بهرام بیضایی یادآور شب‌هایی است که چراغ صحنه خاموش می‌شود، اما پرسش هنوز روشن می‌ماند. او رفتنی نیست؛ چون تا وقتی زبان فارسی زنده است، واژه‌هایی هستند که رد پای او را با خود حمل می‌کنند.

بعضی آدم‌ها نمی‌میرند؛ فقط از قاب تصویر کنار می‌روند و در حافظه، عمیق‌تر جا می‌گیرند.

• مژده شمسایی همسر بهرام بیضایی با انتشار متنی در شبکه‌های اجتماعی نوشته «زمین زیر پایم سست است وقتی او بر آن راه نمی‌رود. هوا برایم تنگ است وقتی او در کنارم نفس نمی‌کشد.»
• بهرام بیضایی از بنیانگذاران کانون نویسندگان ایران بود اما با وقوع انقلاب ۵۷ از این کانون کناره‌ گرفت.

آثار بهرام بیضایی؛ نوشتن بر لبهٔ تاریخ و اسطوره

آثار بهرام بیضایی بیش از آن‌که روایت باشند، مکث‌اند؛ مکث‌هایی آگاهانه برای دیدن آن‌چه پنهان مانده است. او در هر مدیوم، زبان ویژهٔ خود را ساخت و با آن پرسش‌های دیرپا را زنده نگه داشت.

نمایشنامه‌ها

نمایش برای بیضایی بازگشت به ریشه‌ها بود؛ به آیین، تعزیه، و روایت‌های کهن.

مرگ یزدگرد محاکمه‌ای است که هیچ‌گاه به حکم نمی‌رسد؛ تاریخ در آن چندصداست و حقیقت در سایه می‌ماند.

مجلس شبیه در ذکر مصائب استاد نوید ماکان سوگواری فردی است که به سوگِ یک جامعه بدل می‌شود.

در سلطان مار، پهلوان اکبر می‌میرد و شب هزار و یکم، اسطوره و زندگی روزمره درهم می‌آمیزند تا نشان دهند گذشته هنوز دست از اکنون برنداشته است.

سینمای بهرام بیضایی

در سینما، بیضایی واقعیت را بی‌پیرایه اما عمیق نشان داد.

باشو، غریبهٔ کوچک روایتی ساده اما انسانی از جنگ، زبان و هم‌زیستی است؛ فیلمی که کودک را راوی درد بزرگسالان می‌کند.

چریکه تارا زنی را در مرکز جهان می‌نشاند که تاریخ شمشیر به دستش داده، نه تقدیر خاموش.

سگ‌کشی بازگشتی است به جامعه‌ای زخم‌خورده، پر از بدهی‌های مالی و اخلاقی، و انسان‌هایی که در گرداب دروغ دست‌وپا می‌زنند.

در غریبه و مه، انسان در برابر طبیعت و ناآگاهی، تنها و بی‌پناه است.

پژوهش و نوشتار بهرام بیضایی

بیضایی فقط خالق نبود، کاوشگر هم بود. پژوهش‌هایش دربارهٔ نمایش در ایران، پرده از سنت‌هایی برداشت که در خطر فراموشی بودند. کتاب‌های او دربارهٔ تعزیه، نمایش‌های آیینی و اسطوره، بنیانی نظری برای شناخت تئاتر ایرانی فراهم کردند.

در مجموع، آثار بهرام بیضایی راه هموار نبودند؛ تماشاگر و خواننده را به تلاش وامی‌داشتند. اما پاداش این دشواری، نگاهی تازه بود: نگاهی که به ما یاد داد تاریخ را نپذیریم، اسطوره را بازخوانی کنیم و زبان را جدی بگیریم.

آثار او همچنان پرسش می‌پرسند، حتی وقتی پرده فروافتاده است.

برخی از جوایز و افتخارات بهرام بیضایی پیش از سال ۱۳۵۷

۱۳۴۹

جایزهٔ سپاس بهترین فیلم‌نامه برای فیلم رگبار
جشنوارهٔ سپاس، ایران

۱۳۵۰

جایزهٔ سپاس بهترین کارگردانی برای فیلم رگبار
جشنوارهٔ سپاس، ایران

۱۳۵۱

تقدیر و توجه ویژهٔ منتقدان برای فیلم غریبه و مه
(فیلم به دلیل فضای خاص خود، بیش از آن‌که جشنواره‌ای باشد، اثر مرجع نقد شد)

۱۳۵۸

جایزهٔ ویژهٔ هیئت داوران جشنوارهٔ جهانی فیلم تاشکند
برای فیلم چریکه تارا
(اگرچه پس از انقلاب اهدا شد، اما اثر متعلق به دورهٔ پیش از انقلاب است)

برخی از جوایز و افتخارات بهرام بیضایی پس از ۱۳۵۷

۱۳۶۵

تحسین گستردهٔ منتقدان برای فیلم باشو، غریبهٔ کوچک
(فیلم در سال‌های جنگ و به‌دلیل شرایط خاص، در رقابت‌های رسمی جشنواره‌ای شرکت داده نشد)

۱۳۶۸

انتخاب باشو، غریبهٔ کوچک به‌عنوان یکی از بهترین فیلم‌های سینمای ایران
نظرسنجی منتقدان و نویسندگان سینمای ایران

دههٔ ۱۳۷۰

حضور مکرر آثار بیضایی (باشو، غریبه و مه، چریکه تارا) در فهرست برترین فیلم‌های تاریخ سینمای ایران
نشریات تخصصی و محافل منتقدان

۱۳۸۰

جایزهٔ بهترین فیلم از نگاه انجمن منتقدان و نویسندگان سینمای ایران برای سگ‌کشی

دههٔ ۱۳۸۰

جوایز و لوح‌های تقدیر برای یک عمر فعالیت فرهنگی از سوی انجمن‌های هنری مستقل
برگزاری شب‌ها و هفته‌های بزرگداشت در ایران

۲۰۱۰ میلادی / ۱۳۸۹

دعوت رسمی به دانشگاه استنفورد به‌عنوان استاد مدعو
(افتخاری دانشگاهی با جایگاه بین‌المللی در حوزهٔ نمایش و اسطوره)

دههٔ ۲۰۱۰

دریافت تقدیرهای افتخاری دانشگاهی و هنری در اروپا و آمریکا
انتخاب نمایشنامه‌ها و پژوهش‌های او به‌عنوان منابع درسی در رشته‌های تئاتر و سینما

بهرام بیضایی در منزلش در کالیفرنیا درگذشت

بهرام بیضایی، نمایشنامه‌نویس، فیلم‌نامه‌نویس، کارگردان و پژوهشگر برجستهٔ تئاتر و سینمای ایران، بنا بر گزارش یورونیوز فارسی، در ۵ دی‌ماه درگذشت.

بیضایی یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های فرهنگ معاصر ایران بود. آثاری چون مرگ یزدگرد، باشو، غریبهٔ کوچک، چریکه تارا و سگ‌کشی جایگاهی ماندگار در تاریخ تئاتر و سینمای ایران دارند. او با نگاهی نقادانه به تاریخ و اسطوره و با وسواس در زبان فارسی، نسلی از هنرمندان را تحت تأثیر قرار داد.

جامعهٔ ایرانیان خارج از کشور یکی از صداهای مهم اندیشه و هنر ایرانی را از دست داد. یاد و آثار او ماندگار خواهد ماند.

عکسهای بهرام بیضایی در اینترنت

در باره بهرام بیضایی می توانید در ویکی پدیا هم بخوانید.

بهرام بیضایی؛ قلبی که برای ایران می تپید، درگذشت