رادیو ایرانی، رادیوی شما

رزم شاهان و پهلوانان در شاهنامه، برنامه رادیو ایرانی اکتبر ۲۰۲۶

جواد پارسای

پیشگفتار

شنوندگان گرامی،
ادامه‌ی پخش برنامه‌های رادیویی ما به‌هیچ‌وجه به معنای عادی‌سازی شرایط موجود نیست. ما خوب می‌دانیم که وضعیت برای همه‌ی ما، چه در ایران و چه در خارج از ایران، عادی نیست. ادامه‌ی این برنامه‌ها تنها با هدف فرهنگی، حفظ ارتباط، همراهی و زنده نگه‌داشتن صدا و گفت‌وگوست. در این روزهای دشوار، کنار هم می‌مانیم.

شاهنامه، تنها روایت جنگ‌ها و پهلوانی‌های ایرانیان نیست؛ این اثر بزرگ، آیینۀ فرهنگ، اندیشه، اخلاق و هویت ایرانی نیز به شمار می‌آید. در این برنامۀ رادیویی، با نگاهی به مفهوم «بزم و رزم» در شاهنامۀ فردوسی، جایگاه جنگ، دلاوری، میهن‌دوستی، جوانمردی و صلح‌خواهی را بررسی می‌کنیم. همچنین با نمونه‌هایی از داستان‌ها و سروده‌های شاهنامه نشان می‌دهیم که فردوسی، در کنار ستایش شجاعت و دفاع از سرزمین، بر خردورزی، دادگری، پرهیز از بیداد و ارزش نام نیک تأکید دارد.

تهیه کننده و گوینده برنامه: فرزانه عمادی، سایت ایرانیان اتریش

————————————–

رزم شاهان و پهلوانان در شاهنامه

جواد پارسای

بزم و رزم مفهومی قدیمی است که پیشینۀ آن در ایران به پیش از دوران ساسانیان بازمی‌گردد. آن‌چنان‌که فردوسی در شاهنامه گزارش می‌کند، شاهان، پهلوانان و توانایان برای هر رویداد خوشایندی برنامۀ جشن و بزم فراهم می‌کردند. در بزم، توانایی شاه در سرگرمی و لذت‌های دنیوی، مانند خوراک و نوشیدنی، موسیقی و رقص، به نمایش گذاشته می‌شد. در رزم، شاه و پهلوان باید قدرت، شجاعت و دلاوری خود را در برابر دشمنان کشور به اثبات می‌رساندند. مفهوم رزم و بزم از ادبیات فارسی به ادبیات عثمانی نیز راه پیدا کرد. در شاهنامه بر سویۀ «رزم» تأکید شده و در «هفت پیکر» نظامی گنجوی بیشتر به «بزم» پرداخته شده است.

بزم آیینی همراه با نوشیدن شراب، شعرخوانی، نوای موسیقی و اجرای رقص است. به نظر می‌رسد که ریشۀ آن به آیینی کهن بازمی‌گردد که در آن خون گاو نر مقدس برای تبرک مصرف می‌شده است. این آیین نشانگر عمل نهایی پادشاه و قدرت او به شمار می‌رفت. بعدها شراب جایگزین خون گاو نر شد. شراب در ظرف‌های طلایی، نقره‌ای یا چینی صرف می‌شد. جنگجویان و شاهزادگان با شرکت در بزم، به‌واسطۀ همنشینی با داستان‌های قهرمانان افسانه‌ای و تاریخی پارسی، حقانیت و مشروعیت خود را به نمایش می‌گذاشتند.

رزم

در هنر نگارگری و ادبیات پارسی، رزم نماد مبارزه و پیروزی انسان است. یک پهلوان، به‌عنوان جنگجویی دلاور و نترس، با مهارت در سوارکاری، نبرد تن‌به‌تن و شکار، مورد پذیرش قرار می‌گرفت. از نظر تاریخی، در شعر و نثر فارسی، پادشاهان، پهلوانان و شاهزادگان با شکست دادن دشمن و کسب پیروزی‌های افسانه‌ای، موضوع پرداخت هنرمندان و نقش‌آفرینان در کتاب‌های حماسی ایران هستند. قهرمانان با پیروزی خود بر دشمن، بر قدرت و حقانیت قهرمانانۀ خود مهر تأکید می‌زنند.

در نگاره‌های شاهنامه و خمسۀ نظامی، این فروغ و شکوه به نمایش گذاشته شده است. صحنه‌های میدان‌های جنگ، اسنادی ارزشمند برای پژوهش و پیکرنگاری رزم هستند.

بس که شنیدی صفت روم و چین

خیز و بیا ملک سنایی ببین

تا همه دل بینی، بی‌حرص و بخل

تا همه جان بینی، بی‌کبر و کین

پای بنه! عرش به زیر قدم

دست بنه! ملک به زیر نگین

خشم نبودست بر اعداش هیچ

چشم ندیدست بر ابرویش چین

چنین گفت سرایندۀ مرد دلیر

که ناگه برآویخت با نرّه‌شیر

که گر نام مردی بجویی همی

رخ تیغ هندی بشویی همی

ز بدها ببایدت پرهیز کرد

که پیش آیدت روز ننگ و نبرد

زمانه چو آمد به تنگی فراز

هم از تو نگردد به پرهیز باز

چو همره کنی جنگ را با خرد

دلیرت ز جنگ‌آوران بشمرد

خرد را و کین را رهی دیگر است

سخن‌های نیکو به بند اندر است

کنون از ره رستم جنگجوی

یکی داستانی است با رنگ و بوی

شنیدم که روزی گُوِ پیلتن

یکی سور کرد از درِ انجمن

به جایی کجا نام او بد نَوَند

بدو اندرون کاخ‌های بلند

کجا آذر و تیز برزین کنون

بدان‌جا فروزد همی رهنمون

بزرگان ایران بدان رزمگاه

شدند انجمن، نامور یک سپاه

چو توس و چو گودرز، کشوادگان

چو بهرام و چون گیو، آزادگان

چو گرگین و چون زنگۀ شاوران

چو گشتهم و خرّاد، جنگ‌آوران

چو برزینِ گردنکشِ تیغ‌زن

گرازه، کجا بد سرِ انجمن

با هر یک از مهتران، مرد چند

یکی لشکری نامدار و ارجمند

نیاسود لشکر زمانی ز کار

ز چوگان و تیر و نبیذ و شکار

به مستی چنین گفت یک روز گیو

به رستم که ای نامبردار نیو

گر ایدون‌که رای شکار آیدت

چو یوز دونده به کار آیدت

ز گرد سواران و از یوز و باز

بگیریم آرام روزی دراز

به گورِ تگاور کمند افکنیم

به شمشیر بر شیر بند افکنیم

بدان دشت توران شکاری کنیم

که اندر جهان یادگاری کنیم

بدو گفت رستم که بی‌کام تو

مبادا گذر تا سرانجام تو

سحرگه بدان دشت توران شویم

ز نخچیر و از تاختن بغنویم

ببودند یکسر بر این هم‌سخن

کسی رأی دیگر نیفگند بن

سحرگه چو از خواب برخاستند

بر آن آرزو رفتن آراستند

برفتند با باز و شاهین و مهد

گرازنده و شاد تا رود شهد

به نخچیرگاهان، رد افراسیاب

ز یک دست ریگ و ز یک دست آب

دگر سو سرخس و بیابانش پیش

گله‌گشته بر دشت، آهو و میش

همه دشت پر خرگه و خیمه گشت

از انبوه آهو سراسیمه گشت

ز درنده‌شیران زمین شد تهی

به پرّنده‌مرغان رسید آگهی

تلی هر سویی مرغ و نخجیر بود

اگر کشته، گر خستۀ تیر بود

ز خنده نیاسود لب یک زمان

ببودند روشن‌دل و شادمان

به یک هفته زین‌گونه با می به دست

گهی تاختن، گه نشاطِ نشست

بهشتم تهمتن بیامد پگاه

یکی رأی شایسته زد با سپاه

چنین گفت رستم بدان سرکشان

بدان گرزدارانِ مردم‌کشان

که از ما به افراسیاب این زمان

همانا رسید آگهی بی‌گمان

ایران و توران دو اقلیم همسایه بودند و در زمان فریدون، دو بخش از ایران بزرگ به شمار می‌آمدند. این پادشاه افسانه‌ای قلمرو بزرگ خود را میان فرزندانش به سه بخش تقسیم کرد تا هر یک از آنان قلمرویی برای خود داشته باشند و با یکدیگر به جنگ برنخیزند. ولی در روزگار واپسین فریدون، اوضاع و احوال به‌گونه‌ای دیگر رقم خورد. فرزندان کم‌کم با یکدیگر به چشم‌وهم‌چشمی پرداختند و کار پدر را به هیچ شمردند. رفته‌رفته، چشم‌وهم‌چشمی و حسادت به دشمنی و شقاوت گرایید. فرزندان فریدون، که هر سه توانا و دلیر و دارای قلمروهایی سرشار از زر و سیم بودند، به مال و دارایی یکدیگر چشم طمع دوختند و به آرایش جنگی پرداختند.

یکی چاره سازد، بیاید به جنگ

کند دشت نخچیر بر یوز تنگ

بباید طلایه به ره بر یکی

که چون آگهی یابد او اندکی

بیاید دهد آگهی از سپاه

نباید که گیرد بداندیش راه

گرازه به زه بر نهاده کمان

بیامد بر آن کار، بسته میان

سپه را که چون او نگهدار بود

همه چارۀ دشمنان خوار بود

به نخچیر و خوردن نهادند روی

نکردند کس یاد پرخاش‌جوی

پس آگاهی آمد به افراسیاب

از ایشان شب تیره، هنگام خواب

ز لشکر جهان‌دیدگان را بخواند

ز رستم بسی داستان‌ها براند

وز آن هفت گُردِ سوار دلیر

که بودند هر یک به کردار شیر

که ما را بباید کنون ساختن

به ناگاه بردن یکی تاختن

گر این هفت یل را به چنگ آوریم

جهان پیش کاووس تنگ آوریم

به کردار نخچیر باید شدن

به ناگاه لشکر بر ایشان زدن

گزین کرد شمشیرزن سی‌هزار

همه رزم‌جو، از درِ کارزار

چنین گفت با نامداران جنگ

که ما را کنون نیست جای درنگ

به راه بیابان برون تاختند

همه گردنِ جنگ را افراختند

گرازه چو گرد سپه را بدید

بیامد، سپه را همه بنگرید

بدید آن‌که شد روی گیتی سیاه

درفش سپه‌دار توران‌سپاه

از آن‌جا چو باد دمان گشت باز

تو گفتی به زخم اندر آمد گراز

بیامد دمان تا به نخچیرگاه

تهمتن همی خورد می با سپاه

چنین گفت با رستم، شیرمرد

که برخیز و از خرّمی بازگرد

که چندان سپاه است کاندازه نیست

ز لشکر بلندی و پستی یکی است

درفش جفاپیشۀ افراسیاب

همی تابد از گرد چون آفتاب

چو بشنید رستم بخندید سخت

بدو گفت با ماست پیروزبخت

تو از شاه ترکان چه ترسی چنین

ز گرد سواران توران‌زمین

سپاهش فزون نیست از صدهزار

عنان‌پیچ و برگستوان‌ور سوار

بدین دشت کین‌ور گر از ما یکی است

همی جنگ ترکان به چشم اندکی است

شده هفت گُردِ سوار انجمن

چنین نامبردار و شمشیرزن

یکی باشد از ما و ز ایشان هزار

سپه چند باید ز ترکان شمار

بر این دشت اگر ویژۀ تنها منم

که بر پشت گلرنگ در جوشنم

چنو کینه‌خواهی، بیاید مرا

ز ایران سپاهی نباید مرا

تو ای می‌گسارِ میِ بابلی

بپیمای تا سر، یکی بلبلی

بپیمود می ساقی و داد زود

تهمتن شد از دادنش شاد زود

به کف برنهاد آن درخشنده جام

نخستین ز کاووس کی برد نام

که شاه زمانه مرا یاد باد

همیشه بر و بومش آباد باد

از آن پس تهمتن زمین داد بوس

چنین گفت کاین باده بر یاد توس

سران جهاندار برخاستند

با پهلوان خواهش آراستند

که ما را بدین جام می جای نیست

به می با تو ابلیس را پای نیست

می و گرز و یک زخم و میدان جنگ

جز از تو کسی را نیامد به چنگ

میِ بابلیِ سرخ در جام زرد

تهمتن به روی زواره بخورد

زواره چو بلبل به کف برنهاد

هم از شاه کاووس کی کرد یاد

بخورد و ببوسید روی زمین

تهمتن بر او برگرفت آفرین

که جام برادر برادر خورد

هژبر آن‌که او جام می بشکرد

فردوسی را بزرگ‌ترین حماسه‌سرای ایران‌زمین خوانده‌اند. این عنوان به‌حق شایستۀ اوست. سراسر شاهنامه آکنده از شرح و توصیف دلاوری‌ها، پایداری‌ها و جان‌فشانی‌های مردم ایران، به‌ویژه گُردان و پهلوانان آن، است. اما شگفتا که این کتاب رزم، کتاب نیکوکاری، دفتر خردورزی، جوانمردی و مهرورزی نیز هست. فردوسی تنها آموزگار میهن‌دوستی، فداکاری و جانبازی در راه پاسداری از مرز و بوم ایران نیست، بلکه معلم اخلاق و فضیلت، مدافع عدالت و انصاف و مبلّغ گذشت و سعه‌صدر و مبشّر صلح و آشتی نیز هست. در این نوشتار کوشش شده است جنبه‌هایی از شخصیت و اندیشۀ این «مهین سخنور گیتی» و این «استاد و خداوند سخن» را، که به‌درستی «یکی از سه تن پیشروان شعر فارسی» شمرده شده است، در راستای مقوله‌های جنگ و صلح و شرایط پذیرفتنی و تجویز آن‌ها، به تفکیک موضوع، بررسی و بازشناسی کنیم.

که هر کو به بیداد جوید نبرد

جگرخسته بازآید و روی زرد

گر از دشمنت بد رسد، گر ز دوست

بد و نیک را داد دادن نکوست

توانایی شگفت‌آور فردوسی در حماسه‌سرایی و چیره‌دستی آشکار وی در چهره‌آرایی جنگ‌ها و صحنه‌های نبرد و هماوردی، که در جای‌جای شاهنامه دیده می‌شوند، در میان سخن‌سرایان پارسی‌گوی بی‌همانند است. به گفتۀ استاد فقید، دکتر ذبیح‌الله صفا: «فردوسی تا آن حد خوب از عهدۀ وصف میدان‌های جنگ، ویژگی‌های پهلوانان، نگاره‌پردازیِ جنگ‌های تن‌به‌تن و مانند آن‌ها برآمده است که در زبان فارسی شاعری را از این نظر همدوش او نمی‌توان برشمرد.» از این‌رو شگفت‌آور نیست که برخی از فردوسی‌شناسان، «شاهنامه» را «رزمنامه» تعبیر کرده‌اند. با وجود این، فردوسی با جنگ و خون‌ریزی مخالف بود و رویارویی با بدان را جز در مواردی ویژه و با شرایطی معین، مجاز و پذیرفتنی نمی‌دانست. در این‌باره شواهد زیادی از شاهنامه قابل استناد است.

فردوسی در چندین بخش از سروده‌اش جنگ‌جویی و خردورزی را دو مقولۀ جمع‌نشدنی تلقی می‌کند. برای مثال، وقتی بهرام چوبینه بر جنگ با خسروپرویز عزم جزم می‌کند، به تعبیر شاعر تابع هوا و هوس می‌شود و خرد را از خود دور می‌سازد:

چو مرد جهان‌جوی نامه بخواند

هوا را بخواند و خرد را براند

در جایی فردوسی بر سازش‌ناپذیری جنگ با خرد تأکید می‌ورزد:

چو همره کنی جنگ را با خرد

دلیرت ز جنگاوران نشمرد

خرد را و کین را رهِ دیگر است

سخن‌های نیکو به بند اندر است

در جایی دیگر، دانش‌وری را با جنگ‌جویی و خردمندی را با کینه‌توزی همراه و همسو نمی‌یابد:

به دانش نیاید سرِ جنگ‌جوی

نیاید به جنگ اندرون آبروی

سرِ مرد جنگی خرد نسپرد

که هرگز نیامیخت کین با خرد

شمار زیادی از شخصیت‌های شناخته‌شده در شاهنامه، با وجود برخورداری فراوان از توانایی، دلیری و جنگاوری، نماد رواداری و صلح‌خواهی هستند:

چو دشمن سپه کرد و شد تیزچنگ

بباید بسیجید ما را به جنگ

و گر جنگ جوید کسی با سپاه

دلِ کینه‌دارش نیاید به راه

شما را حلال است خون ریختن

به هر جای تاراج و آویختن

در فرهنگ سیاسی امروز گاهی از «میهن‌دوستی» مفهومی آمیخته با نژادپرستی، تعصبات قومی افراطی و نفرت بیجا از ملل و اقوام دیگر استنباط می‌شود. به‌دیگر سخن، «میهن‌دوستی»، که خویی بسیار نیکو و پسندیده است، گاهی با میهن‌پرستی افراطی و تهاجمی، یعنی شووینیسم، که اندیشه‌ای یکسره باطل و غیرانسانی است، درمی‌آمیزد.

میهن‌دوستی فردوسی در شاهنامه عاری از هرگونه آرایش نژادپرستانه، قوم‌گرایی افراطی و پیروزمندانه است. میهن‌دوستی احساسی حکیمانه، توأم با اعتدال و خردمندی و آکنده از عواطف انسان‌گرایانه است. در تأیید این گفته، بی‌مناسبت نیست چکیده‌ای از گفتۀ حکیمانۀ استاد فقید، دکتر محمدامین ریاحی، را نقل کنیم:

«عشق به ایران در شاهنامه به مفهوم عشق به فرهنگ مردم ایران، آرامش و آبادی ایران و آزادی و آسایش مردم ایران است. برخورداری مردم از عدالت اجتماعی ستودنی است.»

نفرتی هم که در جای‌جای شاهنامه نسبت به مهاجمان مشاهده می‌شود، به‌خاطر تبار آن‌ها نیست، بلکه به این دلیل است که بیگانه به‌ناحق و برخلاف خواست مردم به این سرزمین یورش آورده است. چون با فرهنگ مردم بیگانه است، از علاقه‌مندی و پشتیبانی مردم بی‌بهره می‌ماند. بیگانه ناگزیر با دستیازی، به بیدادگری، خون‌ریزی و ویران‌سازی حکم می‌راند. به تعبیر دیگر، نفرت از مهاجم به سبب تنفر از ظلم است. مهاجمان بیگانه در کشور ما باورها و اعتقادات سخیف خود را به‌عنوان «دین» بر مردم ایران تحمیل کرده‌اند. نفرت از ضحاک و افراسیاب در شاهنامه نشانۀ تنفر از افراد نیست، بلکه مظهر و نماد نفرت از مظالم، بیدادگری و اندیشۀ نابسامان آن‌هاست. ایرانی آزاداندیش است و هیچ دین و دکترین تحمیلی را برنمی‌تابد.

چگونه می‌توان فردوسی و شاهنامه را به «نژادپرستی» متهم کرد، حال آن‌که کیخسرو، پادشاه آرمانی شاهنامه، نژادی تورانی داشت و مادرش، فرنگیس، دختر افراسیاب، دشمن قسم‌خورده و آشتی‌ناپذیر ایران، بود؟ مادر رستم، جهان‌پهلوان ایران، که تقریباً یک‌سوم شاهنامه به شرح احوال و جنگ‌ها و دلاوری‌های وی اختصاص یافته است، دختر مهراب کابلی بود که تبارش به ضحاک تازی، منفورترین دشمن ایرانیان، می‌رسید.

نکتۀ دیگر شایان تأمل این است که فردوسی هرجا در میان اقوام بیگانه صفات شایسته و فضایل پسندیده‌ای، از قبیل نیکی، خردمندی و دانایی، می‌یابد، از بیان و تحسین آن‌ها فروگذاری نمی‌کند. نمونۀ بارزش توصیفی است که از «پیران ویسه» کرده است. با وجود این‌که پیران از تورانیان و سپه‌سالار دشمن بود، فردوسی از او با احترام یاد می‌کند و خردمندی، دوراندیشی، فرزانگی، پاک‌دلی، آزادگی، مردانگی و جوانمردی او را می‌ستاید. نباید فراموش کرد که پیران به سیاوش مهر می‌ورزید و موجبات ورود او را به توران‌زمین فراهم آورد. دختر افراسیاب را برای او به زنی گرفت. فرنگیس، کیخسرو و بیژن را از مرگ رهانید و در دل از بیدادگری‌ها و خون‌ریزی‌های افراسیاب ناخرسند بود، ولی با وجود این، به حکم وظیفه به میهن، سرزمین و پادشاه خود وفادار بود.

شاهنامه، همان‌گونه که به کاوه، رستم، سهراب، سیاوش، اسفندیار، فریدون، کیخسرو و گودرز ایرانی‌تبار عنایت و علاقه‌مندی دارد، به جریره و پیران ویسۀ تورانی‌تبار نیز احساس همدلی می‌کند. فردوسی هرجا در دشمنان ایران نیز فضیلت، توانایی و هنری می‌یابد، از بیان و تمجید آن‌ها بازنمی‌ایستد.

دفاع از نام، شرافت و حیثیت فردی و جمعی از دیگر انگیزه‌های پسندیدۀ دستیازی به جنگ در شاهنامه است. پهلوانان و جنگاوران ایران‌زمین ترجیح می‌دهند در صحنه‌های نبرد جان دهند تا شرف و حیثیتشان پایمال ترکتازی بیگانگان و دشمنان ایران نشود. در شاهنامه شواهد پرشماری در این‌باره وجود دارد. رستم، جهان‌پهلوان ایران، تا آن‌جا برای حفظ نام و شرافتش اهمیت قائل است که آماده است جان خود را در این راه فدا کند:

جهان یادگار است و ما رفتنی

به گیتی نماند به جز مردمی

به نام نکو گر بمیرم رواست

مرا نام باید که تن مرگ راست

در جنگ رستم و اسفندیار نیز، بنا بر ادعای رستم، محرک و انگیزۀ اصلی جنگ حفظ نام و شرف است:

من امروز نه ز بهر جنگ آمدم

پی پوزش و نام و ننگ آمدم

پهلوانان دیگر شاهنامه نیز همگی به‌خاطر نام و شرف می‌جنگیدند، مانند پیران ویسه:

بدو گفت پیران که ما را ز جنگ

چه چاره‌ست؟ جز جستن نام و ننگ

گشتهم، پسر نوذر و از سران سپاه او، نیز در واپسین لحظه‌های عمر اقرار می‌کند که آرمان بنیادینش در زندگی، نگهداشت نام نیک بوده است:

بدان تا بداند که من جز به نام

نمردم به گیتی، همین است کام

رزم شاهان و پهلوانان در شاهنامه، برنامه رادیو ایرانی اکتبر ۲۰۲۶